Geen fietshelm: 225 kinderen met hoofd- en hersenletsel

Theo Zeegers (Fietsersbond)
01-10-2012 @ 15:21

Fietshelmanalyse SWOV verouderd en onvolledig

“Op basis van onderzoek lijkt circa 42 % van de ernstig gewond fietsers met het dragen een fietshelm bespaard te kunnen worden”. Aldus de SWOV in SWOVartikel. Uit het factsheet op de website blijkt dit cijfer ontleend te zijn aan een recente metastudie van Elvik (2011). De belangrijkste conclusie van Elvik is evenwel dat de totale effectiviteit van de fietshelm op hoofdletsel in brede zin slechts 15 % is, bjina driemaal zo laag. Bij gevolg overschat de SWOV de effecten van de fietshelm met dezelfde factor drie. En, zeg ik er zelf bij, dan heeft Elvik geen onderzoek gedaan naar het verhoogd risico op niet- hoofdletsel.

Een andere hoofdconclusie van Elvik, die de SWOV evenwel minder vaak citeert, is de volgende:
 

`Volgens nieuwe studies is er geen effect van de fietshelm wanneer verwondingen aan hoofd, gezicht en nek gecombineerd worden bekeken`. ´Nieuw´ blijkt in dit kader te betekenen: van de laatste 10 jaar. Elvik constateert expliciet in zijn metastudie dat de gerapporteerde effectiviteit van de fietshelm daalt met de jaren. Alleen door verouderde studies mee te nemen, zoals de SWOV doet, kan er dus volgens Elvik een overall werkzaamheid gevonden worden.

“Het is aannemelijk dat het invoeren van een helmplicht … zal leiden tot een verminderd animo om te fietsen”, aldus de SWOV in SWOVartikel. “Maar het is niet bekend in welke mate. Ervaringen in bijvoorbeeld Australië zijn niet zo maar om te zetten naar ons land”. Klinkt niet onredelijk. En toch doet de SWOV niet anders, als het gaat over de mate van bescherming van de fietshelm. Al het onderzoek naar de effectiviteit van fietshelmen is namelijk buitenlands. De SWOV eet hier van twee walletjes: buitenlands onderzoek is wel relevant voor Nederland of niet, maar niet alleen als het je uitkomt.

Bemoedigend is het te lezen dat de SWOV het positieve effect van fietsen op de gezondheid erkent. Jammer is het dat ze nalaten te melden dat dit positieve effect 10 – 20 maal zo groot is als het negatieve van verkeersonveiligheid (IRAS/RIVM). En dat daarom helmpromotie via een ‘verminderd animo om te fietsen’ eigenlijk per definitie slecht is voor de gezondheid (de Jong). In de woorden van een arts:
"Ultimately, helmet laws save a few brains but destroy many hearts."

Voor meer achtergronden en alle referenties verwijs ik graag naar het dossier op de website van de Fietsersbond:

http://www.fietsersbond.nl/de-feiten/verkeer-en-veiligheid/fietshelmen
 

Angela van der Kloof (Mobycon)
01-10-2012 @ 15:29

Dank voor je reactie Theo!

Ik vraag me ook af wat er precies bedoeld wordt met "De fietshelm (...) kan effectief zijn in de vermindering van het risico op hoofd- en hersenletsel". Over welke hoofdwonden en hersenletsel hebben we het?

Ieder kind mag best wel een keer een gat in zijn/haar hoofd vallen dat bv. gehecht moet worden. Hoe vervelend het op dat moment ook is; je leert er wel van. Kinderen moeten hun grenzen leren kennen met vallen en opstaan omdat ze dan leren dat hun handelen consequenties heeft. Dat moet je niet willen 'verzachten' met een helm. Neemt natuurlijk niet weg dat je geen een kind blijvende hoofd en/of hersenschade toe wenst.

Om hoeveel van dat soort ernstige gevallen gaat het waarin de helm zeker weten een positief effect had gehad? En in hoeveel gevallen had een helm het alleen maar erger gemaakt?

Door alle gevallen van hoofd- en hersenletsel op een hoop te gooien lijkt het allemaal meteen een heel groot probleem. Maar hoe groot is het echt?

Renaat Van Hoof (Fietsersbond Afdeling Antwerpen (België))
01-10-2012 @ 17:51

Die laatste vraag heb ik me ook al regelmatig gesteld. Want ik lees in die onderzoeken wel cijfers over het aantal hoofd- en hersenletsels dat door helmdracht voorkomen 'zou kunnen worden', ik lees cijfers over het aantal geregistreerde hoofd- en hersenletsels en cijfers over de verhouding tussen hoofd- en hersenletsels en andere letsels. Maar tot heden ben ik nog geen cijfers tegengekomen over het aantal ernstige hoofd- en hersenletsels dat er (in theorie)  voorkomen zou kunnen worden.  Want een hoofdletsel hoofd op zich ook geen ramp te zijn.

Marina Govaert de Groene (Fietsersbond)
02-10-2012 @ 14:01

ook wij vroegen ons af, Terneuzen was de 1e gemeente waar de helmen op de scholen werden uitgedeeld, wat de poging van de Provincie, gemeenten en ROVZ ging brengen.

Het project heeft een hoop geld gekost en de kinderen dragen de helmen niet, net zo min als toen er de gele hesjes werden uitgedeeld. Veel belangrijker is de kinderen te leren zelfstandig aan het verkeer deel te nemen. Alleen naar school, zodra ze daar aan toe zijn. Te voet of op de fiets, veel kinderen vinden de helm niet lekker zitten (meisjes met staartjes, jongens in de winter met een muts) Of ze hebben een helm gekregen die niet past, sommige kinderen hebben een groter hoofd dan medeleerlingen. Fietshandelaren die de helmen hebben aangeschaft zeiden zelf dat het water naar de zee dragen was.

Ook in Vlaanderen wil men de helm en de hesjes niet verplicht stellen, kijk eens hoeveel mensen ze dragen? Als je er zelf achter staat is dat prima, maar je moet als fietser niet te veel willen opvallen, dan kijken ze naar je en letten niet meer op het overige verkeer.

We gaan auto's toch ook niet in fluoriscerende kleuren spuiten.

Verplichten betekent regels/wetten negeren, kijk maar naar het dragen van de helm op brommer, verlichting voeren op brommer en fiets, hoeveel doen er dat. Gordel in de auto dragen. Nog niet iedereen doet dat, regelmatig hoor je dat er iemand uit een auto is geslingerd bij een ongeval. Huisdieren los in de auto, mag ook niet is ook gevaarlijk, maar het gebeurd wel. Wij zijn ook groot geworden en met de nodige botbreuken, wonden enz......

Angela van der Kloof (Mobycon)
02-10-2012 @ 16:48

Ik kwam een mooi onderzoek tegen uit Engeland over fietsen en kinderen. Een aanrader voor wie niet terug schrikt van het lezen in het Engels. Het eindigt met de volgende paragraaf:

The cycle helmet debate shows the dramatic power of real life events in shaping our understanding of causality. Tragedies happen; child cyclists are killed or left disabled for life; and we cannot let go of the belief that something could and should have been done to stop that particular event from happening – especially when that something is so simple as wearing a helmet. We find it hard to accept that the helmet may have made no difference. We find it harder to accept that encouraging or forcing children to wear helmets might also encourage them to ride in a more dangerous way and paradoxically to increase the risk that they will suffer an accident. And we find it much harder to accept that compulsory helmet use might put children off cycling altogether, leaving them less physically active, and – many years later – more likely to die of heart disease. Think of all the uncertainty behind that line of argument, compared with the seeming rock-solid conviction that a helmet could have saved that particular child’s life, at that particular time. And of course the fact that we are talking about children, who have a claim on our protection and who are still getting to grips with the world, makes it so much more difficult to accept the limitations on our ability to prevent them coming to harm. We cannot ignore the human suffering, pain and loss that lie behind the research and statistics. But our response to it demands reflection and perspective as well as sympathy and conviction.

Geschreven door Tim Gill en te vinden op http://www.ncb.org.uk/media/443203/cyclingreport_2005.pdf

Theo Zeegers (Fietsersbond)
02-10-2012 @ 19:56

Aan Renaat van Hoof

Goede constatering met een eenvoudige verklaring. Het verhaal komt de helmpromotors niet uit, dus zeggen ze het niet.

De fietshelm kan alleen maar werken bij impacts in de ordegrootte van 20 km/h en kan aantoonbaar niet effectief werken bij impacts harder dan 32 km/h. De remweg is dan eenvoudig te kort om een dergelijke klap gedoceerd op te vangen.

Kortom: bij impacts dit tot (zeer) zwaar letsel leiden, helpt een helm ook niet meer.

Kwisvraag voor de koelkast:

Enig idee hoeven fietsers in het ziekenhuis in Nederland komen terwijl ze een helm op hadden........

.....13 %.

Dat bij een helmgebruik van onder de 1 %, illustreert dat een helm ook niet zaligmakend is qua bescherming...

Theo Zeegers

Renaat Van Hoof (Fietsersbond Afdeling Antwerpen (België))
02-10-2012 @ 21:17

Ook dat cijfer (dat ik eerder was tegen gekomen) roept vooral weer meer vragen op. Want waarom belanden er zoveel fietsers met een helm in het ziekenhuis? Gedragen fietsers met een helm zich anders (nemen ze meer risico), zijn het een ander soort fietsers, leggen helmdragers gewoon veel meer kilometers af of rijden ze aan hogere snelheid, rijden ze op andere plaatsen, ...?  Vermoeidelijk spelen de verschillende factoren een rol, maar veel duidelijkheid is daar voor zover ik weet nog niet over.

Herbert Tiemens (Bicycle Ambasssador)
02-10-2012 @ 21:25

Theo,

Je argument dat pleit tegen helmen omdat deze alleen bij lage snelheid effect zouden kunnen hebben, wordt door SWOV op een wel heel wonderlijke manier ingezet om de helmfabrikanten aan klandizie te helpen:

"Bovendien, zo stellen onderzoekers, zou een fietshelm voor fietsende kinderen effectiever zijn dan voor volwassenen, omdat een kinderhoofd een minder grote valafstand tot de grond heeft dan het hoofd van een volwassene en de helm daardoor een relatief grotere bescherming biedt."

Let op het woord relatief. Doordat de valafstand minder groot is, is de valsnelheid minder groot en is de bescherming relatief groter.  

De beste bescherming tegen hoofdletsel zit nog altijd in het hoofd.

Theo Zeegers (Fietsersbond)
03-10-2012 @ 09:09

En Herbert, bovendien shopt de SWOV ook nog met argumenten.

Zij maakt zich herhaaldelijk druk om hoofdletsel in het bijzonder bij kinderen in de leeftijd 0-4 jaar. Daarvan weten we dat ze in de meerderheid van de gevallen niet verongelukken als bestuurder, maar als passagier. Dus uit kinderzitjes vallen ed.

Dat is van grote (mensen)hoogte.

En dan zou, volgens de SWOV, de helm dus minder effectief zijn.

Conclusie: in de meerderheid van de fietsongevallen is de helm voor kinderen in 0-4 jaar volgens de SWOV minder effectief, als ze consequent redeneren.

Arnold Bongers (Gemeente 's-Hertogenbosch)
03-10-2012 @ 09:12

In de periode 2005 - 2009 had bij 225 kinderen hoofd- en hersenletsel voorkomen kunnen worden. Ik schat in dat minimaal eenzelfde winst is te halen bij automobilisten die vergelijkbare letsels oplopen. Ik pleit dus voor helmplicht voor automobilisten.

Divera Twisk (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV)
05-10-2012 @ 13:43

Meer weten over de effectiviteit van fietshelmen. Kom naar de International Conference on Safe Cycling 2012  op 7 en 8 november in Helmond met vele interessante internationale  sprekers, waar onder de coordinator van de COST werkgroep over helmen met de presentatie: What do we know and do not know about the safety of cycle helmets. In het sociale programma zijn er vele mogelijkheden om met elkaar in debat te gaan.  Zie voor de andere bijdragen het programma. http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=en&section=Bijeenkomsten&mode=detail&eventYear=2012&itemTitle=International+Cycling+Safety+Conference+2012

Theo Zeegers (Fietsersbond)
05-10-2012 @ 14:09

Voor de mensen die het niet weten

De COST-werkgroep is de werkgroep waar de SWOV wel in mocht en de Fietsersbond niet.

Maarten Heckman (Prive geïnteresseerde)
07-10-2012 @ 13:12

Bovenstaande reacties laten al duidelijk zien dat er het nodige valt aan te merken op het SWOV artikel, en op de SWOV onderzoeksbenadering. Het begint er al mee, dat SWOV de helm er uit pikt als te onderzoeken onderwerp met betrekking tot hoofd en hersenletsel bij (jonge) fietsers. Dit leidt ertoe dat misschien veel relevantere onderwerpen niet de aandacht krijgen die ze verdienen.

In fietsland nummer 1, zou SWOV juist de instantie moeten zijn die een volledig beeld tot stand brengt. Niet alleen schept SWOV geen volledig beeld, daarbij komt dat SWOV zich alleen maar baseert op buitenlands onderzoek, zoals te zien is in Publicaties en Bronnen bij haar "Factsheet fietshelmen". Het lijkt mij duidelijk dat de verschillen in fietsgebruik en omstandigheden in Nederland en het buitenland zodanig verschillen, dat buitenlands onderzoek moeilijk als relevant kan worden aangemerkt.

Qua onderzoek zou er gekeken moeten worden naar twee zaken:

1. wat is de effectiviteit van verschillende middelen om letsel ten gevolge van fietsongevallen te voorkomen?
2. wat is de relatie tussen het voorkomen van ongevallen en het totale fietsgebruik (is het middel niet erger dan de kwaal)?

Bij 1. moet je dan eerst tot een zo volledig mogelijke lijst komen van dingen die een rol spelen:

• kwaliteit van infrastructuur,
• onderhoud en gladheidsbestrijding,
• verkeersonderwijs,
• verbeteren verkeersgedrag / toezicht,
• lichamelijke opvoeding / aanleren valtechniek,
• en tot slot de fietshelm

Vervolgens dienen al deze dingen ook onderzocht te worden, voor zover dat in de praktijk mogelijk is. Pas dan heb je een wetenschappelijke basis om beleidsaanbevelingen te doen.

Bij 2. speelt natuurlijk een rol dat fietsen grote positieve effecten heeft voor zowel de individuele gezondheid als leefbaarheid en milieu. Daarom moet er kritisch gekeken worden naar ieder beleid dat misschien wel de veiligheid bevordert, maar tegelijkertijd leidt tot verminderd fietsgebruik. Wat de helm betreft moet je dan niet alleen denken aan negatief effect van een eventuele helmplicht, maar ook aan het stempel van gevaarlijke activiteit, dat door pro-helm campagnes op het fietsen wordt gedrukt. Dit is een aspect dat serieus onderzoek verdient. Niet slechts een losse flodder, zoals nu in het SWOV artikel.
Het omgekeerde geldt voor lichamelijke opvoeding en het aanleren van valtechniek. Hierdoor wordt angst juist weg genomen en wordt lichamelijke activiteit bevorderd. Uit onderzoek blijkt ook dat aandacht voor valtechniek tot significante letselreductie leidt. En dat is wel een reductie die 24 uur per dag, 7 dagen per week effectief is en niet slechts dan wanneer je een helm op je hoofd hebt.

Tot slot een opmerking over de titel die Fietsberaad boven dit nieuwsbericht heeft gezet. De titel suggereert dat het wel/niet dragen van een helm de enige factor van belang is, wat op zich al tendentieus en onjuist is. Verder wordt gesuggereerd dat met helm er 0 kinderen met hoofd-/hersenletsel zouden zijn geweest, alweer tendentieus en onjuist. Tot slot lijkt 225 (in 4 jaar) een groot aantal, maar SWOV had misschien net zo goed een periode van 10 of 20 jaar kunnen nemen - nog veel spectaculairder! Het gaat dus om 55 per jaar, oftewel ca 0,0025% van de jeugdige fietsers.Dat is al ernstig genoeg, maar maak het niet groter dan het is, dan doe je aan bangmakerij.